İlhan Usmanbaş’ın Müzik Dünyası: ‘Boşluğa Atlayış’

Son günlerdeki olumsuz hava koşullarından bahsetmek gerekiyor. Yağmur bulutları gökyüzünde dolanıyor, fakat yere inmiyor. Bu durum herkesin ruh halini olumsuz etkiliyor. Bu hava durumu, Arapça kökenli ‘eyyam-ı bahur’ terimiyle tanımlanıyor ve yaz mevsiminin en bunaltıcı günlerini ifade ediyor. Halk arasında ‘Afrika sıcakları’ veya ‘çöl sıcakları’ olarak da bilinen bu dönem, Kuzey Yarımküre’de genellikle temmuz sonu ile ağustos başı arasında yaşanıyor. Umarım bu yazıyı kaleme alırken bu sıkıntılı dönem sona ermiştir!

Çağdaş Türk müziğinin önemli isimlerinden İlhan Usmanbaş (1921-2025) ile birçok kez derin sohbetler gerçekleştirdim ve bu sohbetlerden yola çıkarak pek çok makale ve üç kitap yazdım. Telefon görüşmelerimizden bazılarını kaydettiğim için mutluyum. Bir gün, ‘Bugünlerde neler yapıyorsun?’ diye sorduğunda, ‘Para pul getirmeyen işler’ demiştim. O da, ‘Zarar yok efendim, memlekette o kadar çok para kazanılıyor ki!’ yanıtını vermişti. Bir başka görüşmemizde ise icracılar hakkında konuşmuştuk. 2000 yılında Boğaziçi Üniversitesi’nden fahri doktora unvanı aldığında, çok etkileyici bir konuşma yapmıştı. ‘Evet, biz besteciler bir şeyizdir! Bizi yaşatanlar ise icracılardır. Onlar eseri son safhada görürler’ demişti. İlhan Bey için yazdığım ilk kitap, Sevda Cenap And Vakfı’nın onur ödülü vesilesiyle yayımlanmıştı. Daha sonra, Yapı Kredi Yayınları’ndan çıkan 365 sayfalık kitabım iki baskı yaptı. İkinci baskıda, İlhan Bey bu kitabı şöyle imzalamış: ‘Sevgili Evin, İlhan Usmanbaş diye birini tanımıyorum. Okuduktan sonra belki tanırım.’ Bu kitapların arka kapaklarında, hem kendi ses kaydı hem de eserlerinin varlığına dair bir zarf bulunuyordu.

Türk Beşleri’nin her biri, İlhan Bey’in hocası olmuştu. Günümüzdeki çağdaş müziğimizin önde gelen bestecileri de onun son dönem öğrencileri arasında yer alıyor: Hasan Uçarsu, Özkan Manav, Aykut Köksal, Mehmet Nemutlu, Ahmet Altınel ve İpek Mine Sonakın. Aykut Köksal ve Mehmet Nemutlu, şu günlerde ‘Boşluğa Atlayış’ adlı bir kitap yayımladılar. Bu eser, bir nehir söyleşisi formatında, Usmanbaş’ın bazı yapıtlarını ele alıyor. Arketon Yayınları’ndan çıkan kitabın editörlüğünü Aslı Uzdil, yayın koordinatörlüğünü ise Pınar Gökbayrak üstleniyor. Kitap, yazarların buluşmalarına göre bölümlere ayrılmış durumda.

İlk bölüm, 1940’lar sonrası Türkiye’sinde sanatsal üretim ve sosyolojik yapının nasıl şekillendiğini ele alıyor. Bülent Arel ile Usmanbaş’ın ve Ertuğrul Oğuz Fırat’ın yazışmaları gündeme geliyor. Usmanbaş’ın ‘Altı Prelüd’ ve ‘Küçük Gece Müziği’ gibi eserleri inceleniyor. İkinci bölümde, Yaylı Dördül-47 ve Keman Konçertosu üzerinde duruluyor. İlhan Bey, burada folklor etkisinin aktarımına karşı çıkan bir eğilim olduğunu vurguluyor. Üçüncü bölümde ise Birinci Senfoni, Viyolonsel ile Piyano için Müzik No.2 ele alınıyor ve Usmanbaş’ın müziğinin daha soyut bir yapıya büründüğü görülüyor. Kemal İlerici’nin Türk müziği üzerindeki araştırmalarının etkileri de tartışılıyor. Dördüncü bölümde, ‘Viyolonsel ile piyano için müzik No.1’, ‘Üç Müzikli Şiir’ ve ‘Keman ile Piyano için Beş Etüd’ gibi eserler üzerinde duruluyor. Burada Usmanbaş’ın eşzamanlılık konusundaki duyarlılığı ele alınıyor. Aykut Köksal, 1950’lerde edebiyatta başlayan İkinci Yeni akımının sanat üzerindeki etkilerini değerlendiriyor ve Usmanbaş’a odaklanıyor. Beşinci bölümde ise Solo piyano için ‘Ölümsüz Deniz Taşlarıydı’ ve ‘Soruşturma’ gibi eserler inceleniyor. Altıncı bölümde ‘Raslamsallar’ ve ‘Senfonik Bölüm’ ele alınıyor. Yedinci bölüm, Parçalanan Sinfonietta, Bale İçin Müzik-Çeşitlemeler, Şenlikname ve Bakışsız Bir Kedi Kara gibi eserleri kapsıyor. Sekizinci bölümde, Necatigil’in ‘Kareler’ şiiri üzerine yazılmış olan kısımda şiir-müzik ilişkisi inceleniyor. Dokuzuncu bölümde ‘Yaylı Dördül ‘70’ ve ‘Gençliğe Hitabe’ ele alınıyor. Onuncu bölümde ‘Dört kolay 12-Ses Parçası’, Devr-i Kebir ve Bas KlarinetxBas Klarinet adlı eserler inceleniyor. On birinci bölümde ‘Saksofon dördül’ü ve Monoritmica’yı inceliyor. On ikinci bölümde sadece Üçüncü Senfoni ele alınıyor; on üçüncü bölümde ise ‘Yurtta Sulh Cihanda Sulh’ ve ‘Saxmarim’ üzerinde duruluyor. Son bölümde ise ‘Partita ‘alcoarci’ ve Arp ve Yaylılar için Konser Aryası inceleniyor.

Arketon Ses’in yayımladığı bu eser, çağdaş müzik meraklılarının kütüphanesinde mutlaka bulunması gereken önemli bir çalışma olarak öne çıkıyor.